روان‌شناسی مهاجرت و تبعید — جلد اول
بخش دوم: تروما، ترس و سلامت روان
ناصر کمالی
در صحنه‌ای فرضی، زندانی سیاسیِ سابقی در کشور تازه، در بخش خدماتِ ساختمانی کار پیدا کرده است. صبح برای برداشتن وسایل به زیرزمین می‌رود. بوی نم و مادهٔ شوینده در فضا پیچیده است. همکارش پشت سر او درِ فلزی را می‌بندد.
برای چند لحظه، زیرزمین از معنای معمولِ خود خالی می‌شود. صدایی از سال‌های زندان به ذهنش می‌آید. دستش روی دستهٔ سطل مانده، اما نمی‌تواند آن را بردارد. همکارش می‌گوید: «می‌آیی؟»
مرد صدای او را می‌شنود، ولی پاسخ دادن برایش دشوار است. کمی بعد به راهرو برمی‌گردد. می‌داند کجاست. بااین‌حال، چیزی از آن چند لحظه همراهش مانده است.
ظهر، وقتی همکار می‌پرسد چه شد، می‌گوید: «یک لحظه حالم خوب نبود.»
شرح دادنِ همان یک لحظه شاید به گفتنِ سال‌ها زندگی نیاز داشته باشد.
وقتی خاطره از روایت جلو می‌زند
یادآوریِ زندان همیشه به معنای بازگشتِ ناخواسته به آن نیست. زندانی سابق ممکن است با تصمیمِ خود بنویسد، شهادت بدهد یا دربارهٔ گذشته بحث کند. در این حالت، تجربه را از جایگاهِ امروز روایت می‌کند.
اما خاطره گاهی پیش از تصمیمِ او وارد می‌شود: تصویری ناخواسته، صدایی در ذهن یا احساسی که با موقعیتِ حاضر تناسب ندارد. در شکلِ شدیدترِ بازتجربه، ممکن است شخص احساس کند رویداد دوباره در حال وقوع است؛ حالتی که «فلش‌بک» نامیده می‌شود. هر یادِ دردناک یا هر واکنشِ ناگهانی، فلش‌بک نیست. [۱]
این تفاوت برای فهمِ زندانیِ سابق اساسی است. او ممکن است بارها دربارهٔ زندان سخن گفته باشد، اما در موقعیتی پیش‌بینی‌نشده نتواند تجربه‌اش را به کلمه تبدیل کند. تواناییِ شهادت دادن، مصونیت در برابرِ بازگشتِ خاطره ایجاد نمی‌کند.
مکان‌ها، صداها و بوها می‌توانند یادآورِ تجربهٔ آسیب‌زا شوند. [۲] در صحنهٔ آغاز، احتمالاً ترکیبی از نشانه‌ها گذشته را فراخوانده است. این یک مثالِ فرضی است؛ برای شناختِ شخصِ واقعی باید تجربهٔ خودش را شنید.
طبقه و قدرتِ تعیینِ روایت
در تبعید، ممکن است از زندانی سابق بخواهند بارها بگوید چه بر او گذشته، اما کمتر بپرسند دربارهٔ جامعهٔ امروز چه فکر می‌کند. در چنین رابطه‌ای، جایگاهِ او به گواهِ رنج محدود می‌شود: تجربه‌اش شنیدنی است، تحلیلش چندان جدی گرفته نمی‌شود.
نگاهِ طبقاتی و مبارزاتی باید با این محدود کردن مقابله کند. زندانی سابق می‌تواند دربارهٔ کار، نابرابری، آزادی و شیوهٔ سازمان‌یابی نظر داشته باشد. تجربهٔ زندان بخشی از زندگیِ اوست؛ دلیلِ کنار گذاشتنِ داوری و اندیشه‌اش نیست.
در تحلیل طبقاتیِ این فصل، باید به تقسیمِ کارِ تولیدِ روایت توجه کرد: کسی تجربه را بیان می‌کند، دیگری آن را ترجمه و تدوین می‌کند و نهاد یا رسانه‌ای دربارهٔ انتشار تصمیم می‌گیرد. دسترسی به زبان، رسانه و منابعِ مالی ممکن است قدرتِ تعیینِ شکلِ نهاییِ روایت را از صاحبِ تجربه به واسطه‌ها منتقل کند.
در مناسباتِ سرمایه‌داری، روایتِ رنج نیز ممکن است برای جذبِ مخاطب یا اعتبارِ یک مؤسسه به کار گرفته شود. مسئله صرفِ انتشار نیست؛ پرسش این است که چه کسی دربارهٔ هدف، تدوین و استفادهٔ دوباره از روایت تصمیم می‌گیرد و چه منفعتی از آن می‌برد. در پیشنهادِ مبارزاتیِ این فصل، شاهد باید در این تصمیم‌ها سهمِ واقعی داشته باشد؛ همکاری با او نباید به مصرفِ تجربه‌اش محدود شود.
این موضوع در جمع‌های سیاسی هم مطرح است. چه کسی پرسش‌ها را تعیین می‌کند؟ چه کسی متنِ شهادت را تدوین می‌کند؟ چه کسی تصمیم می‌گیرد کدام بخش منتشر شود؟ اگر صاحبِ تجربه بر این تصمیم‌ها اثر نداشته باشد، حتی برنامه‌ای با هدفِ دادخواهی می‌تواند روایتِ او را از اختیارش خارج کند.
اصولِ اخلاقیِ ارزیابی‌های مبتنی بر پروتکل استانبول، بر رضایتِ آگاهانه، محرمانگی و احترام به تصمیمِ شخص تأکید دارند. [۳] در پیشنهادِ این فصل، همین احترام باید در ثبت و انتشارِ عمومیِ شهادت نیز رعایت شود.
دادخواهی و بازتجربه، یک کار نیستند
زندانی سابق ممکن است آگاهانه به مراسمِ یادبود برود و در همان مراسم، نام یا تصویری خاطره‌ای ناخواسته را برانگیزد. سالگردها و مناسبت‌های مرتبط می‌توانند برای بعضی افراد یادآورِ تروما باشند؛ واکنش‌ها یکسان نیستند. [۴]
آگاهانه انتخاب کردنِ حضور، به معنای پذیرشِ هر میزانِ فشار نیست. اگر فرد نتواند سخنرانی را ادامه دهد، نباید وفاداری‌اش به جان‌باختگان زیر سؤال برود.
در نگاهِ مبارزاتیِ این فصل، تعهد با مقدارِ رنجی که شخص دوباره تحمل می‌کند اندازه‌گیری نمی‌شود. ممکن است یک نفر شهادت بدهد، دیگری اسناد را مرتب کند و دیگری در کاری جمعی مشارکت داشته باشد. تقسیمِ کار می‌تواند بارِ حفظِ حافظه را از دوشِ چند شاهد بردارد.
حقیقت را با نمایشِ رنج نسنجیم
کسی که آرام سخن می‌گوید، لزوماً کمتر آسیب ندیده است؛ کسی که نمی‌تواند ادامه دهد نیز با همین واکنش، همهٔ جزئیاتِ روایتش را ثابت نمی‌کند. بررسیِ تاریخی و حقوقی به شواهد نیاز دارد، نه به انتظارِ شکلِ خاصی از گریه یا سکوت.
REDRESS در توضیحِ نسخهٔ جدیدِ پروتکل استانبول هشدار می‌دهد که نبودِ یافته‌های جسمی یا روانی نباید برای تبرئهٔ عاملانِ شکنجه مورد سوءاستفاده قرار گیرد. [۵]
همین دقت باید در برخوردِ سیاسی هم حفظ شود. رنجِ شاهد را برای اثرگذاریِ بیشترِ برنامه نمایش ندهیم و از او نخواهیم هر بار به نقطهٔ دردناک‌تری از روایت برسد. دادخواهی به ثبتِ مسئولانهٔ واقعیت نیاز دارد.
پس از آن لحظه
در صحنهٔ فرضیِ ما، مرد پس از پایانِ شیفت به همکارش توضیح می‌دهد که فضای زیرزمین او را یادِ زندان انداخته بود. همکار به‌جای پرسیدنِ جزئیات، می‌پرسد اگر دوباره چنین شد چه کمکی از دستش برمی‌آید. توافق می‌کنند بتواند کار را برای چند دقیقه متوقف کند و، اگر خودش خواست، دربارهٔ حمایتِ مناسب پیگیری کند.
اگر بازگشت‌های ناخواسته تکرار شوند یا زندگی را مختل کنند، ارزیابیِ تخصصی اهمیت دارد. [۱] در اینجا پیامدِ اجتماعیِ آن لحظه نیز مطرح است: مرد نمی‌خواهد سکوتش در زیرزمین به بی‌اعتنایی نسبت به کار تعبیر شود، اما برای توضیحِ آن هم قرار نیست تمامِ زندگی‌اش را به محلِ کار تحویل بدهد.
مرد آن شب شاید بخواهد تجربه‌اش را بنویسد، شاید فقط استراحت کند. هیچ‌کدام به‌تنهایی میزانِ وفاداریِ او به گذشته را تعیین نمی‌کند.
زندان زمانی کوشیده بود آیندهٔ او را تصرف کند. زندگیِ تازه باید جایی برای آینده‌ای باز بگذارد: آینده‌ای که در آن بتواند تاریخِ سرکوب را روایت کند، در مبارزه حضور داشته باشد و برای کار، رابطه و شادی نیز وقت داشته باشد.
در فصلِ دهم، «بدنِ نگران در کشوری امن»، رابطهٔ تجربهٔ روانی و وضعیتِ جسمی را بررسی می‌کنیم.
منابع فصل
۱. National Institute of Mental Health. Post-Traumatic Stress Disorder.
https://www.nimh.nih.gov/health/publications/post-traumatic-stress-disorder-ptsd
۲. National Center for PTSD. Trauma Reminders: Triggers.
https://www.ptsd.va.gov/understand/what/trauma_triggers.asp
۳. Physicians for Human Rights. (2022). Conducting Istanbul Protocol Clinical Evaluations of Alleged Torture and Ill-Treatment in Conflict Settings. بخشِ اصولِ اخلاقی و رضایتِ آگاهانه؛ استفاده در این فصل محدود به همین اصول است.
https://phr.org/wp-content/uploads/2022/11/PHR-Istanbul-Protocol-Clinical-Evaluations-in-Conflict-Settings-2022.pdf
۴. Larsen, S. E. National Center for PTSD. Anniversary Reactions and Other Recurring Trauma Reminders.
https://www.ptsd.va.gov/professional/treat/essentials/anniversary_reactions.asp
۵. REDRESS. (2022). Anti-Torture Experts Launch Updated “Istanbul Protocol,” the New Global Standards for the Investigation and Documentation of Torture.
https://redress.org/news/anti-torture-experts-launch-updated-istanbul-protocol-the-new-global-standards-for-the-investigation-and-documentation-of-torture/
منابع در ۹ اکتبر ۲۰۲۶ بررسی شدند. صحنه‌ها فرضی‌اند. منابعِ مربوط به نظامیان برای توضیحِ عمومیِ یادآورهای تروما استفاده شده‌اند؛ تجربهٔ آنان با زندانیان سیاسی یکسان فرض نشده است. تحلیلِ طبقاتی و مبارزاتی، استدلالِ نویسنده است.
دیدگاهتان را بنویسید